Γιώργος Βασίλογλου

Εξοπλισμός και τεχνικές για τη μακροφωτογραφία

Οι φωτογραφίες παρουσιάζουν τα αντίστοιχα μοντέλα εξοπλισμού και συνοδεύονται από πηγές. Τα βοηθήματα στήριξης και σύνδεσης περιγράφονται όπου χρειάζονται για την εφαρμογή κάθε τεχνικής.

Εισαγωγή

Η μακροφωτογραφία μάς επιτρέπει να παρατηρήσουμε και να αποτυπώσουμε λεπτομέρειες που συνήθως διαφεύγουν από το βλέμμα: τη δομή ενός λουλουδιού, τα φτερά ενός εντόμου, την ύφανση ενός υφάσματος ή την επιφάνεια ενός καθημερινού αντικειμένου.

Για μια καλή μακροφωτογραφία δεν αρκεί να πλησιάσουμε τη μηχανή στο θέμα. Χρειάζεται έλεγχος τεσσάρων παραμέτρων που συνδέονται μεταξύ τους: μεγέθυνση, απόσταση εργασίας, βάθος πεδίου και φωτισμός. Η επιλογή μηχανής, φακού και εξαρτημάτων εξαρτάται από το θέμα και το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα.

1 Τι σημαίνει μάκρο

Ο λόγος αναπαραγωγής δείχνει πόσο μεγάλο είναι το είδωλο που σχηματίζεται στον αισθητήρα σε σχέση με το πραγματικό μέγεθος του θέματος.

Λόγος	Σημασία	Ενδεικτική χρήση
1:4	Το είδωλο έχει το ένα τέταρτο του μεγέθους του θέματος.	Μεγάλα λουλούδια, λεπτομέρειες με περιβάλλον.
1:2	Το είδωλο έχει το μισό μέγεθος του θέματος.	Μικρά λουλούδια, μεγαλύτερα έντομα.
1:1	Είδωλο και θέμα έχουν το ίδιο μέγεθος.	Κλασική μακροφωτογραφία.
2:1	Το είδωλο είναι διπλάσιο από το θέμα.	Πολύ μικρές λεπτομέρειες.
5:1 και πάνω	Πολύ υψηλή μεγέθυνση.	Δομές δυσδιάκριτες με γυμνό μάτι.

Ένα θέμα μήκους 10 mm, φωτογραφημένο σε λόγο 1:1, σχηματίζει είδωλο μήκους 10 mm στον αισθητήρα. Ο λόγος αφορά την οπτική μεγέθυνση, όχι το μέγεθος με το οποίο θα δούμε αργότερα τη φωτογραφία στην οθόνη ή σε εκτύπωση.

Η φωτογραφία από κοντά δεν είναι απαραίτητα μακροφωτογραφία 1:1. Ένας φακός μπορεί να αποδώσει εξαιρετικά ένα λουλούδι που γεμίζει το κάδρο, παρότι δεν φτάνει σε αυτόν τον λόγο αναπαραγωγής.

2 Το σώμα της φωτογραφικής μηχανής

Δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο σώμα μηχανής που είναι απαραίτητο για τη μακροφωτογραφία. Οι χρήσιμες δυνατότητες εξαρτώνται από τον τρόπο εργασίας.

Μέγεθος αισθητήρα. Ένας μεγαλύτερος αισθητήρας δίνει ευελιξία στη σύνθεση και στην ποιότητα εικόνας. Ένας μικρότερος καταγράφει στενότερο τμήμα του ειδώλου που σχηματίζει ο φακός και μπορεί να βοηθήσει ένα μικρό θέμα να γεμίσει το κάδρο. Το μέγεθος αισθητήρα δεν αλλάζει τον οπτικό λόγο αναπαραγωγής: ένας φακός ρυθμισμένος στο 1:1 παραμένει στο 1:1.

Ανάλυση. Η υψηλή ανάλυση επιτρέπει μεγαλύτερες εκτυπώσεις και περισσότερο περιθώριο περικοπής. Κάνει όμως πιο ορατά την ανεπαίσθητη κίνηση και τα σφάλματα εστίασης. Τα πολλά εικονοστοιχεία από μόνα τους δεν εξασφαλίζουν καλύτερη μακροφωτογραφία.

Χειρισμός. Χρήσιμα είναι η ανακλινόμενη οθόνη για λήψεις χαμηλά στο έδαφος, η μεγέθυνση της ζωντανής προβολής, η λήψη RAW, η τηλεχειριζόμενη απελευθέρωση του κλείστρου ή ο χρονοδιακόπτης, καθώς και η δυνατότητα αυτόματης σειράς λήψεων με διαδοχικά επίπεδα εστίασης. Η τελευταία καταγράφει τις εικόνες· η τελική σύνθεσή τους γίνεται έπειτα σε λογισμικό.

Σταθεροποίηση. Βοηθά στο χέρι, αλλά δεν ακινητοποιεί ένα έντομο ούτε αντικαθιστά τον καλό φωτισμό. Σε πολύ σταθερό τρίποδο ακολουθούμε τις οδηγίες του συστήματος και ελέγχουμε με δοκιμή αν πρέπει να παραμείνει ενεργή.

Οι Nikon D850 και D500 στην πράξη

Εικόνα 1 Nikon D850 αριστερά και Nikon D500 δεξιά Πηγή Nikon [1] [2].

Χαρακτηριστικό	Nikon D850	Nikon D500
Αισθητήρας	FX 35,9 × 23,9 mm	DX 23,5 × 15,7 mm
Ανάλυση	45,7 megapixel	20,9 megapixel
Βασική ευαισθησία	ISO 64	ISO 100
Σειρά μετατόπισης εστίασης	Ενσωματωμένη με κατάλληλο AF-S ή AF-P φακό	Χειροκίνητη σειρά ή μετακίνηση σε ράγα
Πρακτική χρήση	Ακίνητα θέματα και εκτυπώσεις με πολλή λεπτομέρεια	Εργασία στο πεδίο και στενότερο κάδρο

Με τον ίδιο φακό στο 1:1, η D500 καταγράφει μικρότερο τμήμα του θέματος. Δεν αυξάνει την οπτική μεγέθυνση. Οι δύο μηχανές δεν διαθέτουν σταθεροποίηση αισθητήρα· με τον Micro-Nikkor 105 mm η σταθεροποίηση παρέχεται από το VR του φακού. [1–3]

Σε τρίποδο χρησιμοποιούμε RAW, Live View με μεγέθυνση, προσεκτική εστίαση και χρονοδιακόπτη ή τηλεχειριστήριο. Με φυσούνα ή ανεστραμμένο φακό η χειροκίνητη διαδικασία έχει προτεραιότητα. Η D850 δεν συνθέτει μόνη της τη στοίβαξη· αποθηκεύει τις επιμέρους λήψεις. [3]

3 Οι φακοί μάκρο

Ένας πραγματικός φακός μάκρο είναι σχεδιασμένος για κοντινή εστίαση και καλή ποιότητα εικόνας σε μικρές αποστάσεις. Πολλοί φτάνουν σε λόγο 1:1 χωρίς πρόσθετα εξαρτήματα. Η εστιακή απόσταση επηρεάζει, μαζί με την οπτική σχεδίαση, τον ελεύθερο χώρο ανάμεσα στο εμπρόσθιο μέρος του φακού και στο θέμα: αυτή είναι η απόσταση εργασίας.

Κατηγορία	Πλεονεκτήματα	Περιορισμοί / θέματα
Μικρή εστιακή απόσταση, περίπου 35–60 mm	Ελαφρύς φακός, βολικός για αντικείμενα και λήψεις από πάνω.	Πολύ κοντά στο θέμα σε μεγάλη μεγέθυνση· κίνδυνος να το σκιάσουμε. Κατάλληλος για ακίνητα αντικείμενα και λουλούδια.
Μεσαία εστιακή απόσταση, περίπου 85–110 mm	Ισορροπία μεταξύ μεγέθυνσης, απόστασης και ευχρηστίας.	Μπορεί να απαιτεί υπερβολική προσέγγιση για πολύ επιφυλακτικά ζώα. Κατάλληλος για γενική χρήση.
Μεγάλη εστιακή απόσταση, περίπου 150–200 mm	Μεγαλύτερη απόσταση εργασίας και περισσότερος χώρος για φωτισμό.	Περισσότερο βάρος, κόστος και ανάγκη σταθερότητας. Χρήσιμος για επιφυλακτικά έντομα.

Η ελάχιστη απόσταση εστίασης που δηλώνεται στα τεχνικά χαρακτηριστικά μετριέται συνήθως από το επίπεδο του αισθητήρα. Δεν είναι η ελεύθερη απόσταση μπροστά από τον φακό. Για έντομα, η δεύτερη είναι ιδιαίτερα σημαντική. Μεγαλύτερη εστιακή απόσταση δεν σημαίνει πάντοτε καλύτερη επιλογή: ένα μικρό εξάρτημα πάνω σε τραπέζι και μια ζωντανή πεταλούδα έχουν διαφορετικές απαιτήσεις.

Οι δύο βασικοί φακοί μάκρο

Εικόνα 2 AF-S VR Micro-Nikkor 105 mm f/2.8G IF-ED αριστερά και Tokina AT-X 90 mm με Macro Extender δεξιά Πηγή Nikon [4] και φωτογραφία προϊόντος Yahoo Auctions [10].

Ο AF-S VR Micro-Nikkor 105 mm f/2.8G IF-ED φτάνει στο 1:1 χωρίς πρόσθετο εξάρτημα. Η εσωτερική εστίαση, το AF-S και το VR τον κάνουν πρακτικό για λουλούδια, έντομα και μικρά αντικείμενα. Στην D850 υποστηρίζει τη σειρά μετατόπισης εστίασης όταν συνδέεται κανονικά και λειτουργεί η επικοινωνία σώματος και φακού. [3–4]

Ο Tokina AT-X 90 mm με το αντίστοιχο Macro Extender είναι η χειροκίνητη εναλλακτική του εξοπλισμού. Το σύνολο επιτρέπει εργασία στο 1:1. Για ακίνητα θέματα εστιάζουμε με Live View και μετακινούμε τη μηχανή με μικρά βήματα. Το ειδικό extender δεν πρέπει να συγχέεται με έναν απλό κενό σωλήνα προέκτασης.

Χειροκίνητοι και άλλοι φακοί για κοντινή λήψη

Εικόνα 3 Χειροκίνητοι Nikkor 50 mm f/1.4 AI-S, 85 mm f/1.4 AI-S και 105 mm f/1.8 AI-S Πηγή Nikon [11].

Ο χειροκίνητος 50 mm f/1.4 με δακτύλιο διαφράγματος είναι χρήσιμος για αντιστροφή και για εργασία στη φυσούνα. Το f/1.4 βοηθά στην παρατήρηση και στην εστίαση· για τη λήψη συνήθως κλείνουμε το διάφραγμα. Ο χειροκίνητος 35 mm μπορεί να δώσει μεγαλύτερη μεγέθυνση ανεστραμμένος, με μικρότερη απόσταση εργασίας. Οι 85 mm f/1.4, 85 mm f/2 και 105 mm f/1.8 δεν είναι από μόνοι τους φακοί μάκρο· αποκτούν κοντινή εστίαση με προέκταση.

Οι AF-S 50 mm f/1.4G και 85 mm f/1.8G δεν έχουν δακτύλιο διαφράγματος. Δεν είναι τόσο εύχρηστοι σε μια απλή μηχανική φυσούνα ή ανεστραμμένοι, επειδή χρειάζεται κατάλληλος τρόπος ελέγχου του διαφράγματος. Ο 35 mm f/1.8G DX προορίζεται για κάλυψη DX. Ο χειροκίνητος zoom 28–85 mm με λειτουργία macro και οι AF 28–105 mm f/3.5–4.5D και AF 24–85 mm f/2.8–4D μπορούν να χρησιμοποιηθούν για κοντινές λήψεις· η ένδειξη macro δεν συνεπάγεται αυτομάτως 1:1.

4 Εξαρτήματα αύξησης της μεγέθυνσης

Δακτύλιοι προέκτασης. Τοποθετούνται ανάμεσα στο σώμα και στον φακό. Αυξάνουν την απόσταση φακού–αισθητήρα, επιτρέποντας εστίαση πιο κοντά και μεγαλύτερη μεγέθυνση. Δεν περιέχουν οπτικά στοιχεία. Ωστόσο μειώνεται το διαθέσιμο φως και η απόσταση εργασίας, ενώ χάνεται η εστίαση σε μακρινά θέματα. Ανάλογα με το σύστημα, μπορεί να χαθούν και οι ηλεκτρονικοί χειρισμοί. Πριν από την αγορά ελέγχουμε ποιες λειτουργίες μεταδίδουν.

Πρόσθετοι φακοί κοντινής εστίασης. Βιδώνουν μπροστά από τον φακό, τοποθετούνται γρήγορα και επιτρέπουν εστίαση πιο κοντά. Η ποιότητα διαφέρει: οι καλά διορθωμένοι αποδίδουν καλύτερα, ενώ οι απλοί μπορεί να μειώνουν την ευκρίνεια ή να δημιουργούν χρωματικές εκτροπές, ιδίως στα άκρα. Ελέγχουμε τη διάμετρο και την καταλληλότητά τους για τον φακό.

Δακτύλιοι αντιστροφής. Επιτρέπουν την αντίστροφη τοποθέτηση ενός φακού. Οι μικρές εστιακές αποστάσεις μπορούν έτσι να δώσουν ισχυρή μεγέθυνση. Η ρύθμιση του διαφράγματος συχνά γίνεται πιο δύσκολη, οι ηλεκτρονικές συνδέσεις μπορεί να μη λειτουργούν και το πίσω στοιχείο του φακού μένει εκτεθειμένο.

Μετωπική σύζευξη δύο φακών. Ένας φακός μένει κανονικά στη μηχανή και ένας δεύτερος συνδέεται ανεστραμμένος μπροστά του. Η τεχνική μπορεί να επιτύχει υψηλή μεγέθυνση, αλλά προσθέτει βάρος και δυσκολεύει τον φωτισμό. Απαιτεί έλεγχο της σταθερότητας και του ενδεχόμενου βινιεταρίσματος.

Φυσούνα. Λειτουργεί όπως οι δακτύλιοι προέκτασης, αλλά προσφέρει συνεχή ρύθμιση της απόστασης. Ταιριάζει σε μεθοδική εργασία με ακίνητα θέματα στο στούντιο, περισσότερο παρά σε ζωντανά έντομα στο πεδίο.

Τηλεμετατροπέας. Μπορεί να αυξήσει την κλίμακα του καταγραφόμενου ειδώλου, διατηρώντας κάποια απόσταση από το θέμα. Ενδέχεται όμως να μειώσει τη φωτεινότητα και την οπτική ποιότητα. Δεν είναι κάθε συνδυασμός μηχανικά ή ηλεκτρονικά συμβατός· η συμβατότητα ελέγχεται πριν από την τοποθέτηση. Μια σύγκριση με περικοπή της αρχικής φωτογραφίας δείχνει αν προσφέρει ουσιαστικό όφελος.

Η φυσούνα Nikon PB6

Εικόνα 4 Nikon PB-6 με τη φυσούνα και τους μηχανισμούς μετακίνησης πάνω στη βάση Πηγή Outside the Shot [9].

Η PB-6 προσφέρει συνεχώς μεταβαλλόμενη προέκταση και διαθέτει μηχανισμούς για ρύθμιση και εστίαση του συνόλου. Στηρίζουμε τη βάση της φυσούνας στο τρίποδο, ώστε το βάρος να μη στηρίζεται αποκλειστικά στη μοντούρα της μηχανής. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για ορυκτά, σπόρους και μικρά τεχνικά εξαρτήματα.

Για πρακτική επίδειξη χρησιμοποιούμε χειροκίνητο φακό με δακτύλιο διαφράγματος, όπως τον 50 mm AI-S. Ρυθμίζουμε πρώτα τη μεγέθυνση με την προέκταση και κατόπιν εστιάζουμε μετακινώντας το σύνολο. Εστιάζουμε με ανοιχτό διάφραγμα και το κλείνουμε για τη λήψη. Με τη μηχανική PB-6 δεν διατηρούνται το AF-S, το VR και η ηλεκτρονική επικοινωνία ενός σύγχρονου φακού.

Η συναρμολόγηση με D850 ή D500 απαιτεί έλεγχο του ελεύθερου χώρου ανάμεσα στο σώμα και στη βάση. Οι οδηγίες Nikon προβλέπουν ενδιάμεσο εξάρτημα όταν χρειάζεται· για D850 με MB-D18 αναφέρονται PB-6D και PK-13. Τα συγκεκριμένα βοηθήματα είναι απαιτήσεις σύνδεσης ανά διάταξη και δεν αποτελούν εδώ καταγραφή ιδιόκτητων εξαρτημάτων. Δεν πιέζουμε το σώμα πάνω στη βάση. [5]

Σωλήνες προέκτασης και δακτύλιος σύζευξης

Εικόνα 5 Παράδειγμα σωλήνων προέκτασης Nikon PK αριστερά και δακτύλιος σύζευξης 52–52 mm δεξιά Πηγή φωτογραφία προϊόντος eBay και SRB Photographic [12].

Οι σωλήνες προέκτασης Nikon του εξοπλισμού χρησιμοποιούνται για μεγαλύτερη μεγέθυνση χωρίς προσθήκη οπτικών στοιχείων. Στην εικόνα παρουσιάζεται ενδεικτική σειρά PK· η ακριβής σειρά των ιδιόκτητων σωλήνων καθορίζεται από την επιγραφή τους. Οι μηχανικοί σωλήνες ταιριάζουν ευκολότερα με φακούς που έχουν δακτύλιο διαφράγματος. Για τον 105 mm G χρειάζεται κατάλληλη μετάδοση των λειτουργιών.

Ο δακτύλιος 52–52 mm είναι δακτύλιος μετωπικής σύζευξης δύο φακών. Έχει εξωτερικό σπείρωμα και στις δύο πλευρές· δεν είναι από μόνος του δακτύλιος που στερεώνει ανεστραμμένο φακό στη μοντούρα Nikon F. Για απευθείας αντιστροφή χρειάζεται ξεχωριστός κατάλληλος δακτύλιος τύπου Nikon F προς σπείρωμα φίλτρου. [12]

Στη μετωπική σύζευξη ο ένας φακός παραμένει κανονικά στη μηχανή και ο δεύτερος τοποθετείται ανεστραμμένος μπροστά του. Με έναν κύριο 85 mm και έναν ανεστραμμένο 50 mm, η προσέγγιση της μεγέθυνσης είναι περίπου 85 ÷ 50 = 1,7 φορές όταν ο κύριος φακός είναι στο άπειρο. Το πραγματικό αποτέλεσμα ελέγχεται φωτογραφίζοντας χάρακα. Ο δακτύλιος 52–52 ταιριάζει μόνο όταν και τα δύο σπειρώματα έχουν διάμετρο 52 mm· για άλλη διάμετρο απαιτείται κατάλληλος προσαρμογέας. Ο μπροστινός ανεστραμμένος φακός μένει συνήθως πλήρως ανοιχτός. [12]

Ο τηλεμετατροπέας TC17E II

Εικόνα 6 Nikon AF-S Teleconverter TC-17E II Πηγή Nikon [13].

Ο TC-17E II αυξάνει τη μεγέθυνση κατά 1,7 φορές και μειώνει τη φωτεινότητα περίπου κατά 1,5 στοπ. Χρησιμοποιείται μόνο με φακούς που δηλώνονται συμβατοί από τη Nikon. Δεν είναι καθολικός προσαρμογέας για Tokina, AI-S ή παλαιούς AF φακούς. Για τον AF-S VR Micro-Nikkor 105 mm ελέγχουμε τους περιορισμούς του επίσημου πίνακα, ιδίως ως προς την αυτόματη εστίαση σε πολύ κοντινή απόσταση. [4] [13]

5 Βάθος πεδίου η βασική πρόκληση

Όσο πλησιάζουμε στον λόγο 1:1, τόσο λεπτότερη γίνεται η ζώνη που φαίνεται καθαρή. Σε υψηλότερες μεγεθύνσεις μπορεί να καλύπτει ελάχιστο τμήμα του θέματος. Το κλείσιμο του διαφράγματος αυξάνει το βάθος πεδίου, αλλά απαιτεί περισσότερο φως και, σε πολύ μικρά ανοίγματα, η περίθλαση μπορεί να μειώσει τη λεπτομέρεια. Επομένως το μέγιστο κλείσιμο του διαφράγματος δεν είναι πάντα η καλύτερη λύση.

· Επιλέγουμε με ακρίβεια το σημείο εστίασης. Στο πορτρέτο ενός εντόμου, συχνά προτεραιότητα έχουν τα μάτια.

· Τοποθετούμε το θέμα όσο γίνεται παράλληλα με το επίπεδο του αισθητήρα. Έτσι αξιοποιούμε καλύτερα τη λεπτή ζώνη ευκρίνειας.

· Χρησιμοποιούμε στοίβαξη εστίασης όταν το θέμα παραμένει αρκετά ακίνητο.

6 Στοίβαξη εστίασης

Η στοίβαξη εστίασης συνδυάζει πολλές φωτογραφίες με αμετάβλητη σύνθεση αλλά διαδοχικά επίπεδα εστίασης, από το κοντινότερο προς το μακρινότερο σημείο. Το λογισμικό επιλέγει τα καθαρά τμήματα και δημιουργεί μια τελική εικόνα με μεγαλύτερη εμφανή ζώνη ευκρίνειας.

Χρειάζονται σταθερό θέμα και μηχανή, σταθερή έκθεση και φωτισμός, αρκετά μικρά βήματα εστίασης ώστε να μην υπάρχουν κενά, και επαρκής αριθμός λήψεων. Η τεχνική είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική σε λουλούδια, ορυκτά, αντικείμενα και τεχνικές λεπτομέρειες. Σε ζωντανά έντομα, η κίνηση κεραιών, ποδιών ή φτερών μπορεί να δημιουργήσει σφάλματα κατά τη σύνθεση.

Μια μικρομετρική ράγα μετακινεί με ακρίβεια τη μηχανή προς το θέμα ή μακριά από αυτό. Χρησιμεύει στη σύνθεση και, σε υψηλή μεγέθυνση, στην παραγωγή ομοιόμορφων σειρών. Για ακραία μακροφωτογραφία χρησιμοποιούνται και μηχανοκίνητες ράγες.

Στοίβαξη με τον διαθέσιμο εξοπλισμό

Με D850 και τον 105 mm AF-S συνδεδεμένο απευθείας στη μηχανή, επιλέγουμε Focus shift shooting. Ξεκινάμε από το κοντινότερο σημείο, επιλέγουμε μικρό βήμα και αρκετές λήψεις, και ελέγχουμε ότι καλύπτεται το πιο μακρινό σημείο. Το μέγεθος βήματος δεν εκφράζεται απευθείας σε χιλιοστά. Με φλας ορίζουμε αρκετό διάστημα ώστε να ολοκληρώνεται η επαναφόρτιση, και απενεργοποιούμε τη σιωπηλή λήψη όταν απαιτείται χρήση φλας. [3]

Με D500, Tokina χειροκίνητο ή PB-6 η σειρά γίνεται χειροκίνητα. Κρατάμε σταθερή τη μεγέθυνση και μετακινούμε το σύνολο σε πολύ μικρά, επικαλυπτόμενα βήματα. Μια ξεχωριστή μικρομετρική ράγα διευκολύνει τη διαδικασία, αλλά δεν πρέπει να θεωρείται απαραίτητη αγορά πριν αξιοποιηθούν οι δυνατότητες μετακίνησης της PB-6.

7 Φωτισμός φλας, συνεχές φως και διάχυση

Ο φωτισμός επηρεάζει το αποτέλεσμα τουλάχιστον όσο ο φακός. Σε μικρή απόσταση η μηχανή μπορεί να σκιάσει το θέμα, ενώ το κλειστό διάφραγμα απαιτεί περισσότερο φως.

Φλας. Παρέχει έντονο φως σε πολύ σύντομο χρόνο και μπορεί να βοηθήσει στην καθαρή αποτύπωση ενός κινούμενου θέματος. Ένα μικρό, άμεσο φλας δημιουργεί εύκολα σκληρές σκιές και αντανακλάσεις. Ένας μεγάλος διαχύτης κοντά στο θέμα κάνει το φως πιο απαλό. Με βραχίονα μπορούμε να το κατευθύνουμε από πάνω ή από το πλάι. Ένα καλά διαχυμένο φλας επαρκεί συχνά για έντομα· δεύτερη πηγή ή ανακλαστήρας δίνουν επιπλέον έλεγχο.

Δακτυλιοειδές φλας. Περιβάλλει τον φακό και δίνει ομοιόμορφο φωτισμό. Είναι πρακτικό για τεκμηριωτικές λήψεις ή πολύ στενούς χώρους, αλλά μπορεί να κάνει τις μορφές επίπεδες και να προκαλέσει κυκλικές αντανακλάσεις.

Συνεχής φωτισμός. Επιτρέπει να βλέπουμε τις σκιές πριν από τη λήψη. Είναι χρήσιμος για ακίνητα θέματα και για εκμάθηση του φωτισμού. Μπορεί να απαιτήσει μεγαλύτερο χρόνο έκθεσης ή υψηλότερη ευαισθησία σε σύγκριση με το φλας.

Απλά βοηθήματα. Λευκά και μαύρα χαρτόνια, μικροί διαχύτες και φόντα διαμορφώνουν το φως. Το λευκό ανοίγει τις σκιές· το μαύρο προσθέτει βάθος ή περιορίζει ανεπιθύμητες αντανακλάσεις. Αξίζει να μάθουμε πρώτα να ελέγχουμε μία φωτιστική πηγή.

Τα φλας Nikon SB29 SB500 και SB900

Εικόνα 7 Σχέδιο SB-29 αριστερά, SB-500 στο κέντρο και SB-900 δεξιά Πηγή Nikon [6–8].

Φλας	Χρήση στη μακροφωτογραφία	Κρίσιμη παρατήρηση
SB-29	Δύο φωτιστικές μονάδες γύρω από τον φακό	Χειροκίνητη έκθεση στις D500 και D850· όχι i-TTL
SB-500	Ελαφριά πηγή φλας και ενσωματωμένο συνεχές LED	i-TTL με συμβατή σύνδεση· το LED είναι ξεχωριστή πηγή
SB-900	Πλάγιο ή υπερυψωμένο φλας με διαχύτη	i-TTL ή χειροκίνητη ισχύς και δυνατότητες οπτικού CLS

Το SB-29 διαθέτει δύο πλευρικές μονάδες γύρω από το κεντρικό άνοιγμα, και δεν είναι συνεχής φωτεινός δακτύλιος. Επιτρέπει χρήση και των δύο ή της μίας μονάδας. Στις D500 και D850 χρησιμοποιείται σε χειροκίνητη λειτουργία, με δοκιμαστική λήψη και έλεγχο ιστογράμματος. Το αρχικό SB-29 προσφέρει πλήρη ισχύ και 1/4· δεν πρέπει να συγχέεται με το SB-29s που έχει διαφορετικές δυνατότητες. Ελέγχουμε τον σωστό δακτύλιο στερέωσης και τη μηχανική συμβατότητα με τον φακό. [6]

Το SB-500 είναι χρήσιμο όταν θέλουμε μικρό βάρος. Το LED διευκολύνει την παρατήρηση του φωτισμού σε ακίνητα θέματα. Το SB-900 προσφέρει περισσότερες επιλογές ελέγχου και τοποθέτησης. Για ανάγλυφη απόδοση το κατευθύνουμε λοξά προς το θέμα και χρησιμοποιούμε κοντινό διαχύτη. Ένα λευκό χαρτόνι στην απέναντι πλευρά ανοίγει τις σκιές. [7–8]

Οι D500 και D850 δεν διαθέτουν ενσωματωμένο φλας. Για χρήση εκτός μηχανής χρειάζεται συμβατό καλώδιο ή σύστημα πυροδότησης. Το SB-900 μπορεί να λειτουργήσει ως οπτικός commander για συμβατή μονάδα όπως το SB-500, με τις σωστές ρυθμίσεις και οπτική επικοινωνία. Τα καλώδια, οι διαχύτες και οι βραχίονες είναι βοηθήματα της διάταξης και δεν καταγράφονται ως συγκεκριμένα ιδιόκτητα μοντέλα. [1–2] [8]

8 Στήριξη και εξαρτήματα ακριβείας

Το τρίποδο βοηθά σε ακίνητα θέματα, ακριβή σύνθεση και στοίβαξη εστίασης. Πρέπει να κρατά το σύστημα χωρίς να υποχωρεί η κεφαλή μετά το κλείδωμα. Η δυνατότητα χαμηλής τοποθέτησης είναι σημαντική για λουλούδια και μικρά ζώα.

Το τηλεχειριστήριο ή ο χρονοδιακόπτης αποτρέπει την κίνηση από το πάτημα του κουμπιού. Η μικρομετρική ράγα επιτρέπει λεπτές μετατοπίσεις. Για λήψεις από πάνω σε τραπέζι, μια σταθερή κατακόρυφη βάση αντιγραφής μπορεί να κρατά τη μηχανή σωστά ευθυγραμμισμένη. Χρειάζονται ακόμη φορτισμένες μπαταρίες, επαρκείς κάρτες μνήμης για μεγάλες σειρές, υλικά καθαρισμού και προστασία από την υγρασία.

9 Επιλογή εξοπλισμού ανάλογα με το θέμα

Θέμα	Ενδεικτική διάταξη	Κύρια δυσκολία
Ακίνητο λουλούδι	Φακός μάκρο, τρίποδο, φυσικό ή διαχυμένο φως.	Βάθος πεδίου.
Ζωντανό έντομο	Φακός με κατάλληλη απόσταση εργασίας, διαχυμένο φλας.	Κίνηση και προσέγγιση.
Κόσμημα ή γυαλιστερό αντικείμενο	Τρίποδο, μεγάλη ελεγχόμενη πηγή, ανακλαστήρες.	Αντανακλάσεις.
Μικρό τεχνικό εξάρτημα	Σταθερή βάση, πλάγιο φως, ενδεχομένως στοίβαξη.	Αναγνωσιμότητα μορφών και λεπτομερειών.
Πολύ μικρό θέμα, πέρα από 1:1	Εξάρτημα υψηλής μεγέθυνσης, ράγα, σταθερό φως.	Σταθερότητα και βάθος πεδίου.

Πρακτικές διατάξεις με τον προσωπικό εξοπλισμό

Θέμα	Διάταξη	Τρόπος εργασίας
Άνθος ή μικρό αντικείμενο	D850 και Micro-Nikkor 105 mm	RAW και Live View· φυσικό φως ή SB-500
Ζωντανό έντομο	D500 και Micro-Nikkor 105 mm	Διαχυμένο SB-900· εστίαση στο μάτι
Ελεγχόμενη λήψη 1:1	D850 ή D500 και Tokina 90 mm με extender	Τρίποδο και χειροκίνητη εστίαση
Πολύ μικρή ακίνητη λεπτομέρεια	D850 ή D500 και PB-6 με χειροκίνητο 50 mm	Στήριξη στη βάση της PB-6 και χειροκίνητη σειρά
Τεκμηρίωση μικρού αντικειμένου	D850 ή D500 με κατάλληλο φακό και SB-29	Χειροκίνητη ισχύς και δοκιμές έκθεσης
Πειραματική υψηλή μεγέθυνση	Κύριος φακός και ανεστραμμένος 50 mm	Έλεγχος διαμέτρων πριν από σύζευξη 52–52 mm

10 Μια προοδευτική πορεία

Ο αρχάριος μπορεί να πετύχει εξαιρετικές φωτογραφίες με σώμα μηχανής, φακό μάκρο και φυσικό φως. Επόμενο βήμα είναι να μάθει να ελέγχει ένα διαχυμένο φλας ή μια συνεχή φωτιστική πηγή. Το τρίποδο και η στοίβαξη είναι ιδιαίτερα χρήσιμα για ακίνητα θέματα. Δακτύλιοι, αντιστροφή και φυσούνα καλύπτουν μια συγκεκριμένη ανάγκη: λεπτομέρειες μικρότερες από εκείνες που μπορεί να αποτυπώσει μόνος του ο φακός.

Η σωστή σειρά δεν είναι να συγκεντρώνουμε εξαρτήματα, αλλά να αναγνωρίζουμε το πραγματικό εμπόδιο:

· Αν το θέμα παραμένει πολύ μικρό στο κάδρο, χρειαζόμαστε μεγαλύτερη μεγέθυνση.

· Αν απομακρύνεται, χρειαζόμαστε μεγαλύτερη απόσταση εργασίας ή καλύτερη τεχνική προσέγγισης.

· Αν η φωτογραφία είναι κουνημένη, χρειαζόμαστε περισσότερο φως, καλύτερη στήριξη ή κατάλληλο χρόνο έκθεσης.

· Αν μόνο μια μικρή περιοχή είναι καθαρή, εξετάζουμε τη γωνία του θέματος, το διάφραγμα ή τη στοίβαξη.

· Αν η εικόνα μοιάζει επίπεδη, αλλάζουμε τη θέση και το μέγεθος της φωτιστικής πηγής.

Συμπέρασμα

Η μακροφωτογραφία είναι άσκηση παρατήρησης και ελέγχου. Η μηχανή καταγράφει, ο φακός καθορίζει τη μεγέθυνση και την απόσταση εργασίας, ενώ τα εξαρτήματα διευρύνουν τις δυνατότητες. Ο φωτισμός και η ακρίβεια εστίασης καθορίζουν μεγάλο μέρος του τελικού αποτελέσματος.

Δεν υπάρχει ένας εξοπλισμός ιδανικός για κάθε περίπτωση. Μια επιτυχημένη εικόνα προκύπτει από την επιλογή εργαλείων κατάλληλων για το θέμα και από τη σωστή χρήση τους. Ακόμη και ένα μικρό λουλούδι ή ένα καθημερινό αντικείμενο μπορεί να γίνει μια εντυπωσιακή φωτογραφία, όταν μεγέθυνση, σύνθεση και φως λειτουργούν μαζί.

11 Συνοπτική καταγραφή εξοπλισμού για μάκρο

Ομάδα	Εξοπλισμός
Σώματα κύριας παρουσίασης	Nikon D850 και Nikon D500
Φακοί μάκρο	AF-S VR Micro-Nikkor 105 mm f/2.8G IF-ED · Tokina AT-X 90 mm και Macro Extender 1:1
Χειροκίνητοι φακοί	50 mm f/1.4 AI-S · 35 mm χειροκίνητος · 85 mm f/1.4 AI-S · 85 mm f/2 AI-S · 105 mm f/1.8 AI-S
Άλλοι σταθεροί φακοί	AF-S 50 mm f/1.4G · AF-S 85 mm f/1.8G · 35 mm f/1.8G DX
Zoom με εφαρμογές κοντινής λήψης	28–85 mm χειροκίνητος με λειτουργία macro · AF 28–105 mm f/3.5–4.5D · AF 24–85 mm f/2.8–4D
Προέκταση και σύζευξη	Nikon PB-6 · σωλήνες προέκτασης Nikon · δακτύλιος σύζευξης 52–52 mm
Τηλεμετατροπέας	Nikon TC-17E II
Φωτισμός	Nikon SB-29 · SB-500 · SB-900 · δύο SB-17 που έχουν αναφερθεί στον παλαιότερο εξοπλισμό

Τα δύο παλαιότερα SB-17 έχουν διαφορετική σύνδεση και λειτουργίες από τα σύγχρονα Speedlight. Η χρήση τους με ψηφιακό σώμα απαιτεί έλεγχο των συγκεκριμένων επαφών και κατάλληλου προσαρμογέα· δεν θεωρούνται άμεση εναλλακτική i-TTL.

12 Πηγές τεχνικών στοιχείων και εικόνων

[1] Nikon D850

https://imaging.nikon.com/imaging/lineup/dslr/d850/

[2] Nikon D500

https://imaging.nikon.com/imaging/lineup/dslr/d500/

[3] Nikon D850 Focus Shift Photography

https://onlinemanual.nikonimglib.com/d850/en/16_other_shooting_options_05.html

[4] Nikon AF-S VR Micro-Nikkor 105 mm

https://nij.nikon.com/products/lineup/nikkor/fmount/af-s_vr_micro-nikkor_105mm_f28g_if-ed/index.html

[5] Nikon D850 συμβατοί φακοί και εξαρτήματα

https://onlinemanual.nikonimglib.com/d850/en/19_technical_notes_03.html

[6] Nikon SB-29 εγχειρίδιο και σχέδιο εξοπλισμού

https://cdn-10.nikon-cdn.com/pdf/manuals/Speedlights/SB-29.pdf

[7] Nikon SB-500

https://imaging.nikon.com/imaging/lineup/speedlights/sb-500/

[8] Nikon SB-900 και σύστημα CLS

https://www.nikon.com/company/news/2008/0701_sb900_02/

[8α] Nikon D850 CLS

https://onlinemanual.nikonimglib.com/d850/en/19_technical_notes_04.html

[9] Φωτογραφία Nikon PB-6

https://www.outsidetheshot.com/nikon-pb-6-bellows/

[10] Φωτογραφία Tokina 90 mm και Macro Extender

https://auctions.yahoo.co.jp/jp/auction/1163419769

[11] Φωτογραφίες χειροκίνητων Nikkor

https://nij.nikon.com/products/lineup/nikkor/fmount/

[12] Δακτύλιος σύζευξης 52–52 mm

https://www.srb-photographic.co.uk/52mm-to-52mm-coupling-ring-8080-p.asp

[12α] Ενδεικτική φωτογραφία σωλήνων Nikon PK

https://www.ebay.com/itm/204870068010

[13] Nikon TC-17E II

https://nij.nikon.com/products/lineup/nikkor/fmount/ai_af-s_teleconverter_tc-17e_2/

Οι εικόνες εξοπλισμού ανήκουν στους αντίστοιχους δημιουργούς και φορείς. Η αναφορά πηγής δεν μεταβιβάζει δικαιώματα αναδημοσίευσης.

ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ f ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ Τ

Ο αριθμός f περιγράφει το γεωμετρικό άνοιγμα του οπτικού συστήματος, δηλαδή τον λόγο μεταξύ της εστιακής απόστασης και της διαμέτρου της κόρης εισόδου.

Ο αριθμός T, αντίθετα, λαμβάνει υπόψη και τις απώλειες φωτός που οφείλονται στην απορρόφηση και την ανάκλαση στο εσωτερικό του φακού, υποδεικνύοντας έτσι την ποσότητα φωτός που φτάνει πραγματικά στον αισθητήρα.

Η διαφορά μεταξύ του αριθμού f και του αριθμού T είναι θεμελιώδης, κυρίως στη φωτογραφία, στον κινηματογράφο και στον σχεδιασμό οπτικών συστημάτων.

Ο αριθμός f, ή f-number, περιγράφει το γεωμετρικό σχετικό άνοιγμα του φακού. Ορίζεται ως:

[

N=\frac{f}{D}

]

όπου:

(f) = εστιακή απόσταση του φακού
(D) = διάμετρος της κόρης εισόδου

Για παράδειγμα, ένας φακός 50 mm με κόρη εισόδου διαμέτρου 25 mm έχει:

[

50/25=2

]

άρα λειτουργεί σε f/2.

Το σημαντικό σημείο είναι ότι ο αριθμός f αποτελεί έναν καθαρά γεωμετρικό παράγοντα. Δεν λαμβάνει υπόψη πόσο φως χάνεται καθώς αυτό διασχίζει τα οπτικά στοιχεία του φακού.

Θεωρητικά, δύο φακοί ρυθμισμένοι και οι δύο στο f/2 θα έπρεπε να δίνουν την ίδια φωτεινότητα στον αισθητήρα. Στην πράξη όμως αυτό δεν συμβαίνει πάντα.

Ο λόγος είναι ότι ένας πραγματικός φακός περιλαμβάνει πολλά οπτικά στοιχεία. Καθώς το φως περνά μέσα από το γυαλί, ένα μέρος του απορροφάται ή ανακλάται σε κάθε επιφάνεια. Οι αντιανακλαστικές επιστρώσεις μειώνουν αυτές τις απώλειες, αλλά δεν μπορούν να τις εξαλείψουν εντελώς.

Για αυτόν τον λόγο χρησιμοποιείται ο αριθμός T, από τον όρο Transmission Stop.

Ο αριθμός T περιγράφει το πραγματικό άνοιγμα ως προς τη μετάδοση φωτός, λαμβάνοντας υπόψη και τις απώλειες του οπτικού συστήματος.

Μια απλοποιημένη σχέση είναι:

[

T=\frac{N}{\sqrt{\tau}}

]

όπου:

(T) = T-stop
(N) = αριθμός f
(\tau) = συντελεστής μετάδοσης του φακού, δηλαδή το ποσοστό της φωτεινής ενέργειας που πράγματι διαπερνά το οπτικό σύστημα

Για παράδειγμα, αν ένας φακός είναι ρυθμισμένος σε f/2, αλλά μεταδίδει μόνο το 90% του φωτός:

[

\tau=0.90

]

τότε:

[

T=\frac{2}{\sqrt{0.90}}\approx2.11

]

Επομένως, ο φακός μπορεί να χαρακτηριστεί περίπου ως T2.1.

Αυτό σημαίνει ότι γεωμετρικά ο φακός είναι f/2, αλλά από την άποψη της πραγματικής ποσότητας φωτός που φτάνει στον αισθητήρα συμπεριφέρεται περίπου ως T2.1.

Γενικά ισχύει:

[

T \geq f

]

Ο αριθμός T είναι συνήθως ίσος ή μεγαλύτερος από τον αριθμό f, επειδή σε ένα πραγματικό οπτικό σύστημα υπάρχει πάντα κάποια απώλεια φωτός.

Η πρακτική διαφορά μπορεί να συνοψιστεί ως εξής:

Αριθμός f	Αριθμός T
Περιγράφει το γεωμετρικό άνοιγμα	Περιγράφει την πραγματική μετάδοση φωτός
Εξαρτάται από την εστιακή απόσταση και την κόρη εισόδου	Εξαρτάται και από τις απώλειες του οπτικού συστήματος
Χρησιμοποιείται κυρίως στη φωτογραφία	Χρησιμοποιείται ιδιαίτερα στον κινηματογράφο
Σχετίζεται άμεσα με το βάθος πεδίου	Σχετίζεται άμεσα με την πραγματική έκθεση
Παράδειγμα: f/2.8	Παράδειγμα: T3.0

Ένα πολύ σημαντικό σημείο είναι ότι ο αριθμός f σχετίζεται άμεσα με το βάθος πεδίου, ενώ ο αριθμός T όχι.

Αν δύο φακοί λειτουργούν και οι δύο σε f/2, τότε, υπό ίδιες συνθήκες αισθητήρα, εστιακής απόστασης και απόστασης εστίασης, θα έχουν παρόμοιο θεωρητικό βάθος πεδίου, ακόμα και αν ο ένας είναι T2.1 και ο άλλος T2.3.

Αντίθετα, για τον ακριβή προσδιορισμό της πραγματικής έκθεσης, ο αριθμός T είναι πιο αξιόπιστος.

Αυτός είναι και ο βασικός λόγος για τον οποίο ο αριθμός T χρησιμοποιείται πολύ στον κινηματογράφο.

Ας υποθέσουμε ότι μια σκηνή κινηματογραφείται αρχικά με φακό 35 mm και στη συνέχεια με φακό 85 mm.

Αν και οι δύο φακοί είναι ρυθμισμένοι σε T2.8, ο διευθυντής φωτογραφίας μπορεί να περιμένει ότι περίπου η ίδια ποσότητα φωτός θα φτάσει στον αισθητήρα.

Αν όμως οι δύο φακοί είναι απλώς ρυθμισμένοι σε f/2.8, ο ένας μπορεί να μεταδίδει, για παράδειγμα, το 95% του φωτός και ο άλλος το 85%.

Έτσι μπορεί να προκύψει αισθητή διαφορά στην έκθεση όταν αλλάζει ο φακός.

Για αυτόν τον λόγο οι κινηματογραφικοί φακοί συνήθως βαθμονομούνται σε T-stop, ενώ οι φωτογραφικοί φακοί συνήθως σε f-stop.

Υπάρχει επίσης μια ακόμη σημαντική διάκριση.

Ο όρος f-stop μπορεί να αναφέρεται τόσο στην τιμή του διαφράγματος όσο και σε μία μονάδα μεταβολής της έκθεσης.

Η κλασική ακολουθία των πλήρων stop είναι:

[

f/1,; f/1.4,; f/2,; f/2.8,; f/4,; f/5.6,; f/8,; f/11,; f/16

]

Κάθε πλήρες βήμα μειώνει ή διπλασιάζει την ποσότητα φωτός κατά παράγοντα 2.

Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι το εμβαδόν του ανοίγματος είναι ανάλογο με το τετράγωνο της διαμέτρου του.

Για να μειωθεί λοιπόν η επιφάνεια στο μισό, ο αριθμός f πρέπει να πολλαπλασιαστεί με:

[

\sqrt{2}\approx1.414

]

Έτσι προκύπτει η ακολουθία:

[

1 \rightarrow 1.4 \rightarrow 2 \rightarrow 2.8 \rightarrow 4

]

και ούτω καθεξής.

Η ίδια λογική των stop ισχύει και για τα T-stop, με τη διαφορά ότι τα T-stop είναι βαθμονομημένα σύμφωνα με την πραγματική ποσότητα φωτός που μεταδίδεται.

Ένα πρακτικό παράδειγμα:

Φακός Α

γεωμετρικό άνοιγμα: f/2
μετάδοση φωτός: 95%

[

T=\frac{2}{\sqrt{0.95}}\approx2.05

]

Άρα περίπου T2.0–T2.1.

Φακός Β

γεωμετρικό άνοιγμα: f/2
μετάδοση φωτός: 80%

[

T=\frac{2}{\sqrt{0.80}}\approx2.24

]

Άρα περίπου T2.2.

Και οι δύο φακοί έχουν το ίδιο γεωμετρικό άνοιγμα f/2, αλλά ο δεύτερος επιτρέπει να φτάσει λιγότερο φως στον αισθητήρα.

Από την άποψη του βάθους πεδίου, όμως, και οι δύο παραμένουν ουσιαστικά φακοί f/2.

Υπάρχει επίσης μία σημαντική τεχνική διευκρίνιση.

Όταν λέμε ότι ο αριθμός T «λαμβάνει υπόψη το φως που χάνεται περνώντας μέσα από το γυαλί», η ιδέα είναι σωστή, αλλά ακριβέστερα θα λέγαμε ότι λαμβάνει υπόψη όλες τις απώλειες μετάδοσης του συνολικού οπτικού συστήματος, όπως:

ανακλάσεις στις επιφάνειες των φακών
απορρόφηση μέσα στο γυαλί
απώλειες λόγω επιστρώσεων
αριθμό οπτικών στοιχείων
εσωτερικά φίλτρα
άλλες απώλειες κατά τη διαδρομή του φωτός

Για αυτόν τον λόγο ένας φακός με πολλά οπτικά στοιχεία δεν είναι απαραίτητα σημαντικά χειρότερος ως προς τη μετάδοση φωτός, καθώς οι σύγχρονες αντιανακλαστικές επιστρώσεις μπορούν να επιτύχουν πολύ υψηλή απόδοση μετάδοσης.

Συνοπτικά, μπορείς να το θυμάσαι ως εξής:

f-stop = πόσο μεγάλο είναι γεωμετρικά το άνοιγμα.

T-stop = πόσο φως φτάνει πραγματικά στον αισθητήρα.

Δηλαδή:

[

\boxed{\text{f-number → γεωμετρία}}

]

[

\boxed{\text{T-number → πραγματική μετάδοση φωτός}}

]

Στη συνηθισμένη φωτογραφία ο αριθμός f είναι γενικά επαρκής, επειδή οι σύγχρονες φωτογραφικές μηχανές χρησιμοποιούν μέτρηση φωτός μέσω του φακού, δηλαδή TTL (Through The Lens), και επομένως μπορούν να αντισταθμίσουν τις πραγματικές απώλειες του οπτικού συστήματος.

Στον κινηματογράφο, αντίθετα, όπου είναι σημαντικό να διατηρείται απόλυτα συνεπής η έκθεση όταν αλλάζουν οι φακοί, ο αριθμός T είναι πολύ πιο σημαντικός.

Ενεργό διάφραγμα στη μακροφωτογραφία

Αναλυτικός οδηγός με τύπους και παραδείγματα για τέσσερις φακούς macro

Οι πλήρεις ονομασίες των φακών

Nikon AF-S VR Micro-Nikkor 105mm f/2.8G IF-ED

Tokina AT-X M90 Macro 90mm f/2.5 — γνωστός ως Bokina

Nikon Micro-Nikkor 200mm f/4 IF — χειροκίνητης εστίασης AI ή AI-S

Nikon Micro-Nikkor 55mm f/2.8 — χειροκίνητης εστίασης AI-S

Για τον 200mm θεωρείται ότι πρόκειται για τον Micro-Nikkor 200mm f/4 IF και όχι για τον απλό Nikkor 200mm f/4. Η ακριβής έκδοση AI ή AI-S επιβεβαιώνεται από τα χαρακτηριστικά και τον αριθμό σειράς του φακού.

Στη μακροφωτογραφία, το διάφραγμα που αναγράφεται στον φακό και το ενεργό διάφραγμα μπορεί να διαφέρουν. Αυτή η διαφορά επηρεάζει την έκθεση, την περίθλαση και την επιλογή του διαφράγματος για την επίτευξη λεπτομέρειας και βάθους πεδίου.

Στους τέσσερις φακούς χρειάζεται να διακρίνουμε τη συμπεριφορά του 55mm Micro, του Bokina και των δύο Nikon με εσωτερική εστίαση.

1.Τι σημαίνει ο αριθμός διαφράγματος

N είναι ο αριθμός f, f η εστιακή απόσταση και Dεισόδου η διάμετρος της κόρης εισόδου: η εικόνα του διαφράγματος όπως φαίνεται μέσα από τα εμπρόσθια οπτικά στοιχεία. Δεν είναι απαραίτητα η φυσική διάμετρος του ανοίγματος ανάμεσα στις λεπίδες του διαφράγματος. [1]

Για παράδειγμα, στον 105mm, με εστίαση στο άπειρο και διάφραγμα f/2,8:

Αυτή η τιμή περιγράφει το οπτικό σύστημα με εστίαση στο άπειρο. Δεν σημαίνει ότι στη μακροφωτογραφία μπορούμε να συνεχίσουμε να χρησιμοποιούμε το 105/37,5 για να υπολογίσουμε το ενεργό διάφραγμα. Με την εσωτερική εστίαση αλλάζουν η οπτική διάταξη και οι κόρες του συστήματος.

2.Η μεγέθυνση στη μακροφωτογραφία

Συμβολίζουμε με m τον λόγο ανάμεσα στο μέγεθος του ειδώλου πάνω στον αισθητήρα και στο πραγματικό μέγεθος του θέματος:

Το 1:1 σημαίνει φυσικό μέγεθος πάνω στον αισθητήρα, ανεξάρτητα από το μέγεθος στο οποίο προβάλλουμε αργότερα τη φωτογραφία.

3.Γιατί αλλάζει το ενεργό διάφραγμα

Ας ξεκινήσουμε με έναν λεπτό φακό σταθερής εστιακής απόστασης και με συμμετρικές κόρες. Η εξίσωση των φακών είναι:

u είναι η απόσταση του θέματος από τον φακό και v η απόσταση του ειδώλου από τον φακό. Επειδή, σε απόλυτες τιμές:

προκύπτει:

Με εστίαση στο άπειρο ισχύει v = f. Στο 1:1 ισχύει v = 2f: το επίπεδο του ειδώλου βρίσκεται πιο μακριά και ο φωτεινός κώνος που φτάνει στον αισθητήρα είναι στενότερος.

Επομένως, στο συμμετρικό μοντέλο:

Αυτή είναι η γνωστότερη σχέση στη μακροφωτογραφία. Αποτελεί μοντέλο υπολογισμού και όχι έναν ακριβή κανόνα για κάθε φακό. Η Edmund Optics την παρουσιάζει ως προσέγγιση του ενεργού αριθμού διαφράγματος. [2]

Παράδειγμα στο 1:1:

Ένα ονομαστικό f/8 γίνεται περίπου f/16 ενεργό, εφόσον ο φακός ακολουθεί αυτό το μοντέλο. Δεν χρειάζεται να κλείσουν περισσότερο οι λεπίδες του διαφράγματος. Έχει αλλάξει η γεωμετρία της φωτεινής δέσμης.

4.Η σχέση με τη μεγέθυνση των κορών

Οι κόρες εισόδου και εξόδου μπορεί να έχουν διαφορετικές διαμέτρους. Ορίζουμε:

Η κόρη εξόδου είναι η εικόνα του διαφράγματος όπως φαίνεται από την πίσω πλευρά του φακού. [3] Μια γενικότερη σχέση, στο πλαίσιο της παραξονικής προσέγγισης, είναι:

Αν P = 1, επιστρέφουμε στη σχέση N(1 + m). Για παράδειγμα, στο 1:1 με N = 8:

Προσοχή: τα N και P πρέπει να περιγράφουν την οπτική διάταξη στη συγκεκριμένη απόσταση εστίασης. Σε έναν φακό εσωτερικής εστίασης, δεν αρκεί ο αριθμός του δακτυλίου και μια τιμή μεγέθυνσης κορών που μετρήθηκε στο άπειρο. Το μέγιστο διάφραγμα στο άπειρο δεν αρκεί για να προσδιορίσουμε ακριβώς το ενεργό διάφραγμα στις κοντινές αποστάσεις. [1]

5.Απώλεια φωτός και αντιστάθμιση έκθεσης

Στο συμμετρικό μοντέλο, διατηρώντας το ίδιο ονομαστικό διάφραγμα:

Το B είναι ο συντελεστής με τον οποίο πολλαπλασιάζουμε τον χρόνο έκθεσης, θεωρώντας ότι η διαπερατότητα του συστήματος παραμένει ίδια. Η απώλεια σε stop είναι:

Αυτά είναι αποτελέσματα του μοντέλου, όχι ένας καθολικός πίνακας για όλους τους φακούς.

Αν η έκθεση αναφοράς είναι 1/250 s, στο 1:1 απαιτείται:

Δηλαδή περίπου 1/60 s, ή τετραπλάσια ενέργεια φλας, ή τετραπλάσια τιμή ISO. Ο ενεργός αριθμός διαφράγματος περιγράφει την οπτική γεωμετρία. Στην πραγματική έκθεση συμμετέχουν επίσης η απορρόφηση από τα οπτικά στοιχεία και το βινιετάρισμα.

6.Nikon Micro Nikkor 55mm

Ο 55mm f/2,8 είναι ο καταλληλότερος από τους συγκεκριμένους φακούς για την πρακτική εφαρμογή του απλού μοντέλου. Φτάνει σε 1:2 χωρίς πρόσθετο εξάρτημα και σε 1:1 με τον δακτύλιο προέκτασης PK-13. Το εγχειρίδιό του δίνει ρητά τον συντελεστή έκθεσης (1 + m)². [4]

Οι τιμές είναι προσεγγιστικές. Η τυπική κλίμακα διαφραγμάτων στρογγυλοποιεί ορισμένους αριθμούς.

Ο δακτύλιος εξακολουθεί να δείχνει f/8, ακόμη και όταν στο 1:1 λειτουργούμε περίπου με f/16 ενεργό.

Αυτό εξηγεί γιατί το κλείσιμο του 55mm στο f/16 με τον δακτύλιο προέκτασης μπορεί να μειώσει αισθητά τη λεπτή λεπτομέρεια: λειτουργούμε περίπου με f/32 ενεργό.

7.Tokina Bokina 90mm

Ο Bokina AT-X M90 φτάνει σε 1:2 χωρίς πρόσθετα εξαρτήματα και χρησιμοποιεί εξωτερική εστίαση. Τα στοιχεία αυτά επιβεβαιώνονται από την Tokina. [5] Χρησιμοποιώντας το P = 1 ως εκτίμηση, στο 1:2

Αυτοί οι αριθμοί είναι εκτιμήσεις του συμμετρικού μοντέλου και όχι επίσημη βαθμονόμηση του Bokina.

Το ειδικό Macro Extender για το 1:1 περιέχει οπτικά στοιχεία. Τροποποιεί ολόκληρο το οπτικό σύστημα και δεν ισοδυναμεί απλώς με έναν κενό δακτύλιο προέκτασης. [6]

Με κενό δακτύλιο προέκτασης, η σχέση N(1 + m) αποτελεί πρώτη εκτίμηση, η οποία χρειάζεται διόρθωση για τις κόρες. Με το αυθεντικό Macro Extender, δεν μπορούμε να δώσουμε ακριβείς τιμές χωρίς οπτικά δεδομένα ή πειραματική επαλήθευση.

Για παράδειγμα, η διατύπωση «το f/8 γίνεται f/16 στο 1:1» αποτελεί χρήσιμη θεωρητική αναφορά, αλλά δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως πιστοποιημένη τιμή του Bokina με το extender.

8.Nikon AF S VR Micro Nikkor 105mm

Ο 105mm φτάνει σε 1:1 χωρίς πρόσθετα εξαρτήματα. Με το διάφραγμα τελείως ανοικτό, η ενεργός τιμή μεταβάλλεται από f/2,8 στο άπειρο σε περίπου f/4,8 στο 1:1, σύμφωνα με τη Nikon. Δεν ακολουθεί επομένως τον απλό διπλασιασμό μέχρι το f/5,6. [7]

Οι υπολογισμοί αυτοί αφορούν το τελείως ανοικτό διάφραγμα, συγκρίνοντας το άπειρο με το 1:1.

Το εγχειρίδιο διευκρινίζει ότι η τιμή που εμφανίζει η φωτογραφική μηχανή είναι διορθωμένη για την αύξηση της μεγέθυνσης. [8]

Αν στη Nikon, με τον 105mm στο 1:1, βλέπουμε f/8, δεν πρέπει να το διπλασιάσουμε ξανά σε f/16. Αυτή είναι η σημαντικότερη πρακτική διαφορά σε σχέση με τους χειροκίνητους φακούς.

9.Micro Nikkor 200mm IF χειροκίνητης εστίασης

Ο συγκεκριμένος φακός φτάνει σε 1:2 χωρίς πρόσθετο εξάρτημα. Το εγχειρίδιο Nikon αναφέρει τον τηλεμετατροπέα TC-301 για την επίτευξη του 1:1. [9]

Υπάρχει μια καθοριστική ιδιαιτερότητα: η Nikon διευκρινίζει ότι με τον φακό μόνο δεν απαιτείται η συνήθης αντιστάθμιση έκθεσης της μακροφωτογραφίας. Ο πίνακας για δακτυλίους προέκτασης και φυσούνες αφορά διαφορετική περίπτωση. [9]

Επομένως, θα ήταν λανθασμένο να γράψουμε αυτόματα «f/4 στο 1:2 → f/6» ως πραγματικό δεδομένο του συγκεκριμένου 200mm.

Η εσωτερική εστίαση αλλάζει το οπτικό σύστημα και τη φωτομετρική συμπεριφορά. Η οδηγία Nikon για την αντιστάθμιση δεν αποτελεί, ωστόσο, ακριβή μέτρηση του ενεργού αριθμού διαφράγματος για την περίθλαση σε κάθε ρύθμιση.

Το εγχειρίδιο αναφέρει επίσης ότι, στην ελάχιστη απόσταση εστίασης και με φωτομέτρηση σε ανοικτό διάφραγμα, μπορεί να χρειάζεται διόρθωση περίπου −½ EV όταν επιλέγεται μικρότερο άνοιγμα διαφράγματος. Στα ψηφιακά σώματα είναι χρήσιμο να επαληθεύεται με δοκιμαστική έκθεση και ιστόγραμμα. [9]

Ο 200mm είναι η περίπτωση στην οποία ένας γενικός πίνακας μπορεί ευκολότερα να οδηγήσει σε λάθος συμπέρασμα.

10.Ενεργό διάφραγμα και περίθλαση

Η περίθλαση διευρύνει το είδωλο ενός φωτεινού σημείου. Για κυκλικό άνοιγμα, η διάμετρος του δίσκου Airy μέχρι το πρώτο ελάχιστο είναι:

Για πράσινο φως με λ = 0,55 μm:

Στον υπολογισμό χρησιμοποιούμε τον ενεργό αριθμό διαφράγματος στον χώρο του ειδώλου. [10]

Παράδειγμα με τον 55mm στο 1:1: δακτύλιος στο f/8 σημαίνει περίπου f/16 ενεργό και δίσκο Airy περίπου 21,5 μm. Δακτύλιος στο f/16 σημαίνει περίπου f/32 ενεργό και δίσκο Airy περίπου 42,9 μm.

Η περίθλαση αυξάνεται σταδιακά. Δεν υπάρχει ένα όριο πέρα από το οποίο η φωτογραφία γίνεται ξαφνικά άχρηστη. Το κλείσιμο του διαφράγματος μπορεί ακόμη να βελτιώσει τη συνολική φωτογραφία, επειδή μεγαλώνει την περιοχή αποδεκτής ευκρίνειας, παρότι μειώνει τη λεπτομέρεια ακριβώς πάνω στο επίπεδο εστίασης.

11.Γιατί το βάθος πεδίου παραμένει μικρό

Στο συμμετρικό μοντέλο, για μικρά διαστήματα γύρω από το επίπεδο εστίασης:

ή:

c είναι ο επιτρεπόμενος κύκλος σύγχυσης πάνω στον αισθητήρα. Πρόκειται για γεωμετρική προσέγγιση, η οποία δεν περιλαμβάνει άμεσα την περίθλαση.

Ας χρησιμοποιήσουμε ως παράδειγμα c = 0,02 mm. Αυτή είναι μια ενδεικτική επιλογή, που εξαρτάται από το τελικό μέγεθος της εικόνας και το κριτήριο αποδεκτής ευκρίνειας.

Για τον 55mm, με τον δακτύλιο στο f/8 και μεγέθυνση 1:1:

Στο 1:2:

Διπλασιάζοντας τη μεγέθυνση από 0,5× σε 1×, στο συγκεκριμένο παράδειγμα το βάθος πεδίου μειώνεται στο ένα τρίτο.

Με ίδια μεγέθυνση, ίδιο ενεργό διάφραγμα και ίδιο κριτήριο ευκρίνειας, η εστιακή απόσταση επηρεάζει το βάθος πεδίου στη μακροφωτογραφία πολύ λιγότερο απ’ όσο συνήθως φανταζόμαστε. Το μεγάλο πρακτικό πλεονέκτημα του 200mm είναι κυρίως η μεγαλύτερη απόσταση εργασίας από το θέμα.

12.Φωτόμετρο και φλας

Η απώλεια φωτός στη μακροφωτογραφία χρειάζεται αντιστάθμιση όταν υπολογίζουμε την έκθεση με βάση μια μέτρηση που δεν βλέπει το φως που πραγματικά περνά μέσα από τον φακό.

Με σωστά λειτουργούσα φωτομέτρηση TTL, το φωτόμετρο λαμβάνει ήδη υπόψη το φως που φτάνει στη μηχανή. Επομένως, δεν προσθέτουμε αυτόματα άλλα δύο stop στο 1:1. Το εγχειρίδιο του 55mm διακρίνει ρητά τη φωτομέτρηση TTL από τη μη TTL. [4]

Με φλας σε χειροκίνητη λειτουργία, αντίθετα, η απώλεια μπορεί να απαιτεί περισσότερη ενέργεια. Στο συμμετρικό μοντέλο, στο 1:1 θα χρειαζόταν τετραπλάσια ενέργεια, εφόσον ο φωτισμός του θέματος παρέμενε κατά τα άλλα ίδιος.

Στην πράξη συχνά αλλάζει και η απόσταση φλας–θέματος. Γι’ αυτό μια δοκιμή με έλεγχο του ιστογράμματος είναι πιο αξιόπιστη από μια αυτόματη αντιστάθμιση.

13 Πώς συγκρίνουμε σωστά τους φακούς

Για να συγκρίνουμε την ευκρίνεια, δεν αρκεί να βάλουμε όλους τους φακούς στο f/8. Χρειάζεται να τους συγκρίνουμε στην ίδια μεγέθυνση και, όσο είναι δυνατόν, στο ίδιο ενεργό διάφραγμα.

Για παράδειγμα, στον 55mm στο 1:1, οι ρυθμίσεις f/4 και f/5,6 στον δακτύλιο αντιστοιχούν περίπου σε f/8 και f/11,2 ενεργά. Είναι χρήσιμες ρυθμίσεις για μια συγκριτική δοκιμή, μαζί με το f/8 ονομαστικό, το οποίο οδηγεί περίπου σε f/16 ενεργό.

Αν το θέμα έχει μεγάλο βάθος, μπορούμε να κλείσουμε περισσότερο το διάφραγμα για μία φωτογραφία ή να χρησιμοποιήσουμε focus stacking: συνένωση λήψεων με διαφορετικά επίπεδα εστίασης, σε διάφραγμα που διατηρεί καλύτερα τη λεπτομέρεια. Η επιλογή εξαρτάται κυρίως από την κίνηση του θέματος και την ακρίβεια που απαιτείται.

Πηγές και τεχνικά εγχειρίδια

[1] Douglas Goodman · The F-word in Optics

https://wp.optics.arizona.edu/jpalmer/wp-content/uploads/sites/65/2018/11/f_word.pdf

[2] Edmund Optics · System Throughput f/# and Numerical Aperture

https://www.edmundoptics.com/knowledge-center/application-notes/imaging/lens-iris-aperture-setting/

[3] Bill Claff · Optics Primer F-number and Numerical Aperture

https://www.photonstophotos.net/GeneralTopics/Lenses/Optics_Primer/Optics_Primer_11.htm

[4] Nikon · Micro-Nikkor 55mm f/2.8 Instruction Manual

https://cdn-10.nikon-cdn.com/pdf/manuals/archive/Micro-Nikkor%2055mm%20f-2.8.pdf

[5] Tokina · AT-X M90 Macro

https://tokinalens.com/product/at_x_m90/

[6] Phillip Reeve · Tokina AT-X Macro 90mm 1:2.5 Review

https://phillipreeve.net/blog/tokina-x-macro-90mm-12-5-review/

[7] Nikon Support · NIKKOR Micro Lens information

https://www.nikonimgsupport.com/eu/BV_article?articleNo=000044867&lang=en_GB

[8] Nikon · AF-S VR Micro-Nikkor 105mm f/2.8G IF-ED Instruction Manual

https://cdn-10.nikon-cdn.com/pdf/manuals/lenses/AF/AFSVR_105_f2.8(80)01.pdf

[9] Nikon · Micro-Nikkor 200mm f/4 IF Instruction Manual

https://cdn-10.nikon-cdn.com/pdf/manuals/archive/Micro-Nikkor%20200mm%20f-4%20IF.pdf

[10] Edmund Optics · The Airy Disk and Diffraction Limit

https://www.edmundoptics.com/knowledge-center/application-notes/imaging/limitations-on-resolution-and-contrast-the-airy-disk/

Tο δεύτερο και τρίτο μέρος γράφτηκαν με παρότρυνση του Φώτη Καρακάση

Σελίδες

Τετάρτη 30 Σεπτεμβρίου 2026